Lừa đảo đầu tư và thao túng chứng khoán: Cần luật hóa chi tiết các hành vi vi phạm

Trong bối cảnh nền kinh tế số hóa đang phát triển mạnh mẽ, thị trường chứng khoán (TTCK) cũng ghi nhận sự gia tăng nhanh chóng của các hình thức đầu tư và giao dịch trực tuyến. Tuy nhiên, đi cùng với đó là nguy cơ xuất hiện của các hoạt động lừa đảo ngày càng tinh vi và phức tạp. Những hành vi này không chỉ gây thiệt hại về tài chính cho các nhà đầu tư mà còn ảnh hưởng đến niềm tin và làm suy giảm tính minh bạch, an toàn của TTCK nói riêng và hệ thống tài chính quốc gia nói chung.

Thủ đoạn lừa đảo đầu tư và thao túng chứng khoán ngày càng tinh vi

TTCK đã thể hiện vai trò là một trong các kênh huy động vốn trung và dài hạn quan trọng và hiệu quả của nền kinh tế. Tuy nhiên, cùng với đó, TTCK cũng luôn đối mặt với những rủi ro, nguy cơ một bộ phận cá nhân, tổ chức lợi dụng các hoạt động của TTCK để thu lợi bất chính thông qua các hành vi vi phạm pháp luật, tội phạm.

Nếu như trước đây, các hội nhóm chứng khoán, room chứng khoán mọc lên như nấm để “lùa gà”, “phím hàng” hô hào nhà đầu tư mua bán các cổ phiếu được khuyến nghị để tạo sóng lên xuống thì giờ đây, chiêu thức lừa đảo ngày càng tinh vi hơn. Theo đó, các đối tượng tự nhận là nhân viên của các công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ gọi điện thoại để mời chào người dân đầu tư chứng khoán thông qua việc tham gia vào các diễn đàn, hội nhóm trên các mạng xã hội như facebook, zalo… hoặc tải, cài đặt, sử dụng các ứng dụng (app) giao dịch. Các đối tượng này giới thiệu cho người dân về cơ hội đầu tư chứng khoán, đồng thời mời gọi tham gia vào các diễn đàn, hội nhóm trên mạng xã hội để nhận được tư vấn đầu tư chứng khoán, giao dịch chứng khoán.

Bên cạnh đó, sàn đầu tư chứng khoán quốc tế, giao dịch vàng, ngoại hối, tiền ảo, bất động sản, kinh doanh đa cấp xuất hiện quảng cáo, lôi kéo số lượng lớn người tham gia đầu tư và có nguy cơ lừa đảo chiếm đoạt tài sản rất cao. Không ít lần cơ quan Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) đã khuyến cáo và cảnh báo nhà đầu tư nên thận trọng, kiểm tra, đối chiếu các thông tin trước khi giao dịch, đầu tư theo thông tin tại các ứng dụng trên không gian mạng.

TTCK ngày càng có vai trò quan trọng trong huy động và phân bổ nguồn vốn đầu tư cho các hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời đây cũng là kênh đầu tư hấp dẫn đối với các nhà đầu tư. Lợi dụng điều này, có một số trường hợp các công ty phát hành chứng khoán bằng thủ đoạn gian dối đã tạo ra hiện tượng cung cầu giả trên thị trường để trục lợi trái pháp luật. Theo quy định pháp luật, tùy theo mức độ vi phạm, hành vi thao túng TTCK sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc xử lý hình sự về tội "Thao túng TTCK". Để phòng ngừa, ngăn chặn, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật chứng khoán có tính chất nghiêm trọng, Luật Chứng khoán trước đây đã có quy định về các hành vi bị cấm trong lĩnh vực chứng khoán, đồng thời kiến nghị quy định tại Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2009 về 03 tội phạm về chứng khoán, tiếp tục kiến nghị quy định tại Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi năm 2017 về 04 tội phạm về chứng khoán, trong đó có hành vi thao túng TTCK. Từ thời điểm quy định hành vi tội phạm về chứng khoán tại Bộ luật Hình sự (năm 2009) đến nay, đã có 09 vụ việc tội phạm về thao túng trên TTCK được khởi tố, xử lý.

UBCKNN đã có sự phối hợp chặt chẽ với cơ quan tố tụng. Đối với các vụ việc thao túng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, cá nhân/tổ chức vi phạm bị xử phạt hành chính với mức phạt tiền cao nhất trong lĩnh vực chứng khoán, buộc nộp lại số lợi bất chính. Đối với một số vụ việc thao túng thực hiện từ thời điểm Luật Chứng khoán năm 2019 và Nghị định số 155/2020/NĐ-CP ngày 31/12/2020 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Chứng khoán có hiệu lực, từ ngày 01/01/2021 đến nay, ngoài xử phạt bằng tiền, buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp hoặc bị kết án, còn bị áp dụng biện pháp đảm bảo an ninh an toàn TTCK là cấm giao dịch chứng khoán, cấm đảm nhiệm chức vụ tại công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ từ 02 năm đến 04 năm.

Các vụ án thao túng TTCK thời gian qua cho thấy, trong hầu hết các vụ việc, hành vi thao túng TTCK là tạo cung cầu giả (được thực hiện thông qua giao dịch mua, bán liên tục trong nhiều phiên giao dịch để tạo cung/cầu giả tạo, lôi kéo nhà đầu tư tham gia, đẩy giá tăng sau đó bán ra). Một số vụ việc có xuất hiện hiện tượng lợi dụng các diễn đàn, nhóm mạng xã hội để tung tin đồn, phát tán thông tin nhằm mục đích lôi kéo, xúi giục nhà đầu tư mua bán một hay một số mã chứng khoán dẫn đến thao túng giá chứng khoán.

Nhiều giải pháp được đưa ra

Nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi của các nhà đầu tư, các cơ quan quản lý luôn nỗ lực thúc đẩy các hoạt động nâng cao năng lực giám sát và quản lý, đồng thời hợp tác chặt chẽ với các cơ quan trong và ngoài nước nhằm xây dựng một môi trường đầu tư an toàn và lành mạnh.

Đối với hành vi thao túng TTCK, do đặc điểm của hành vi thao túng xảy ra trong khoảng thời gian nhất định (các đối tượng cần có thời gian để tạo cung cầu giả, đẩy giá, lôi kéo nhà đầu tư khác tham gia) mới rõ dấu hiệu biến động bất thường của cổ phiếu, có sự tham gia của nhiều tài khoản giao dịch nên thường khó có thể phát hiện, ngăn chặn ngay vi phạm trong giai đoạn thao túng. Do vậy, cơ quan quản lý TTCK là UBCKNN đã tập trung kiểm soát, giám sát đối với hành vi thao túng thông qua các biện pháp về pháp lý (đề xuất cơ quan có thẩm quyền xây dựng hệ thống quy định từ quy định hành vi thao túng là hành vi bị cấm, đến các chế tài xử lý cả hành chính, hình sự), về giám sát (xây dựng hệ thống giám sát giao dịch 03 cấp thay vì 02 cấp trước đây), tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chức năng liên quan để xử lý nghiêm minh các vi phạm.

Để phòng ngừa các hành vi vi phạm trên TTCK, UBCKNN đã và đang thực hiện các giải pháp:

Một là, tiếp tục đẩy mạnh hoàn thiện khung khổ pháp lý, đảm bảo đồng bộ, thống nhất với hành vi thao túng quy định tại Bộ luật Hình sự; sửa đổi quy định về công bố thông tin để nâng cao tính công khai, minh bạch về hoạt động của các doanh nghiệp trên sàn, từ đó giúp thị trường, nhà đầu tư đánh giá chính xác hơn về tình hình hoạt động của các doanh nghiệp, giảm thiểu rủi ro bị lợi dụng lôi kéo vào giao dịch thao túng.

Hai là, chủ động công tác thông tin tuyên truyền phổ biến pháp luật chứng khoán, công khai các vụ việc xử lý thao túng, thông tin kịp thời các vụ án thao túng để tạo niềm tin của nhà đầu tư, ổn định tâm lý thị trường;

Ba là, tăng cường giám sát, kiểm soát hoạt động của công ty chứng khoán có liên quan đến giao dịch, xử lý nghiêm người hành nghề, công ty chứng khoán có vi phạm.

Bốn là, UBCKNN, Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam phối hợp với Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội – Bộ Công an trong triển khai thực hiện làm sạch dữ liệu nhà đầu tư và người hành nghề chứng khoán theo Đề án 06. Việc chuẩn hóa dữ liệu nhà đầu tư sẽ làm giảm bớt việc các đối tượng thực hiện hành vi thao túng lợi dụng mượn và sử dụng các tài khoản không chính chủ để thực hiện hành vi thao túng thị trường; tạo thuận lợi trong xác minh, làm rõ, xử lý đối tượng vi phạm trong hoạt động giao dịch.

Liên quan đến sửa Luật Chứng khoán 2019, Dự thảo Luật sửa đổi đã đưa ra 6 nhóm hành vi bị coi là thao túng TTCK: (1) Hành vi sử dụng một hoặc nhiều tài khoản giao dịch của mình, hoặc của người khác, hoặc thông đồng liên tục mua, bán chứng khoán, nhằm tạo ra cung, cầu giả tạo; (2) Việc đặt lệnh mua và bán cùng loại chứng khoán trong cùng ngày giao dịch hoặc thông đồng với nhau giao dịch mua, bán chứng khoán mà không dẫn đến chuyển nhượng thực sự quyền sở hữu hoặc quyền sở hữu chỉ luân chuyển giữa các thành viên trong nhóm nhằm tạo giá chứng khoán, cung cầu giả tạo; (3) Mua hoặc bán chứng khoán với khối lượng chi phối vào thời điểm mở cửa hoặc đóng cửa thị trường nhằm tạo ra mức giá đóng cửa hoặc giá mở cửa mới cho loại chứng khoán đó trên thị trường cũng bị coi là hành vi thao túng; (4) Hành vi giao dịch chứng khoán bằng hình thức cấu kết, lôi kéo người khác liên tục đặt lệnh mua, bán chứng khoán gây ảnh hưởng lớn đến cung cầu và giá chứng khoán, thao túng giá chứng khoán; (5) Đưa ra ý kiến một cách trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua phương tiện thông tin đại chúng về một loại chứng khoán, về tổ chức phát hành chứng khoán nhằm tạo ảnh hưởng đến giá của loại chứng khoán đó sau khi đã thực hiện giao dịch và nắm giữ vị thế đối với loại chứng khoán đó; (6) Sử dụng các phương thức hoặc thực hiện các hành vi giao dịch khác hoặc kết hợp tung tin đồn sai sự thật, cung cấp thông tin sai lệch ra công chúng để tạo cung cầu giả tạo, thao túng giá chứng khoán, cũng được xem là hành vi thao túng.

Luật Chứng khoán hiện hành đang quy định theo hướng mô tả chung về hành vi thao túng và mô tả chi tiết về các loại hành vi thao túng được quy định tại Nghị định số 156/2020/NĐ-CP. Tuy nhiên, hành vi thao túng có tính chất nghiêm trọng, tùy theo tính chất, mức độ mà có thể bị chế tài xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Do vậy, cần phải luật hóa quy định chi tiết các hành vi thao túng nhằm nâng cao tính pháp lý và đảm bảo đồng bộ với Bộ luật Hình sự./.